Literacki Nobel zasady przyznawania nagrody i laureaci

W pamiętnym dniu 27 listopada 1895 roku Alfred Nobel podpisał swój testament, w którym zawarł ostatnią wolę przekazania dużej części swojego majątku na nagrody za wybitne osiągnięcia naukowe, literackie i działalność na rzecz pokoju na świecie.

Testament zawiera kryterium, któremu powinien odpowiadać autor kwalifikujący się do nagrody, jest to “osoba, która w dziedzinie literatury stworzyła najwybitniejsze dzieło w idealnym kierunku”. Takie stwierdzenie oznacza, że pojęcie “dzieło” nie może być kompletnie zdefiniowane, bo w zamkniętej definicji się nie mieści.

Zasady przyznawania Literackiej Nagrody Nobla i odmowy przyjęcia

Zasadą jest, że roczna Literacka Nagroda Nobla jest przyznawana jedynie jednemu autorowi. Wynika to ze specyfiki tej dziedziny, której podstawą jest praca indywidualna. Różni to literaturę od dziedzin naukowych, w których często nad podobnym tematem pracuje kilku uczonych lub współpracuje ze sobą kilka osób, zajmując się tym samym zagadnieniem. Tylko w czterech przypadkach nastąpiło odejście od tej zasady, a mianowicie w roku 1904 –  Frédéric Mistral podzielił się nagrodą z José Echegaray, w 1917 r. otrzymali ją Karl Gjellerup i Henrik Pontoppidan, w 1966 r. Shmuel Agnon i Nelly Sachs, a w 1974 r. podzielono ją równo między dwóch szwedzkich pisarzy Eyvinda Johnsona i Harrego Edmunda Martinsona. Ta ostatnia nagroda spotkała się z dużą krytyką Akademii Szwedzkiej, bowiem uznano, że nagrodzono “swoich”, ponieważ utwory autorów nie były powszechnie znane na świecie. Harry Martinson bardzo silnie emocjonalnie zareagował na tę krytykę i w 1978 r. popełnił samobójstwo – seppuku, rozcinając sobie nożyczkami brzuch.

Nagroda literacka Nobla jest przyznawana raz jednemu twórcy, Nikt nie otrzymał jej wielokrotnie. Nagroda nie jest przyznawana pośmiertnie, chyba że śmierć beneficjenta nastąpiła po jej ogłoszeniu.

Jedynie dwie osoby odmówiły przyjęcia nagrody. Był to Boris Pasternak zmuszony do tego przez władze Związku Radzieckiego i Jean Paul Sartre, który nigdy nie przyjął żadnego wyróżnienia.

Dotychczasowy najmłodszy i najstarszy laureat literatury

Najmłodszym laureatem literackiej nagrody jest  Rudyard Kipling, angielski prozaik i poeta, znany z przygodowych opowieści jak „Kim” oraz „Czarny diament”, a przede wszystkim “Księgia dżungli”. Nagrodę otrzymał w 1907 r. w wieku 41 lat.

Najstarsza laureatka to Brytyjka Doris Lessing, która w wieku 88 lat została uhonorowana nagrodą w 2007 r. Większość akcji jej powieści toczy się w Afryce, gdzie się urodziła. Pisała o problemach kulturowych, obyczajowych, psychologicznych. Film nakręcony według jej powieści “Idealne matki” wciąż jest na ekranach kin.

Łącznie z Doris Lessing 15 kobiet otrzymało Nagrodę Nobla w tym 2 Polki, w 1996 r.- Wisława Szymborska, a w 2018 – Olga Tokarczuk.

Nagroda Literacka Nobla to okolicznościowy medal, dyplom i pieniądze, ale przede wszystkim olbrzymi prestiż i zaliczenie twórczości nagrodzonego pisarza do literatury światowej.

Jedzenie autorstwa pvproductions - pl.freepik.com

Najważniejsza nagroda w literaturze

Każdy pisarz – czy to dopiero początkujący autor, czy też już doświadczony, zaprawiony wyjadacz – marzy o jednym. O nagrodzie, która potwierdzi jego talent literacki, innowacyjność, przecieranie nowych szlaków w literaturze. Obecnie na świecie istnieje wiele wyróżnień literackich. Te skupiają się na pojedynczych gatunkach, wyszukują “nowych twarzy”, sięgają po to, co prowokujące. Jednak są też takie ugrupowania, w których nie liczy się gatunek, nazwisko, a jedynie dorobek autorski. Jedną z takich nagród jest literacka nagroda Nobla z www.taniaksiazka.pl – coś, dla większości autorów nieosiągalnego.

Początki literackiej nagrody Nobla

Za co właściwie – dokładniej rzecz ujmując – przyznawana jest literacka nagroda Nobla? Do dzisiaj aktualny jest zapis, że ta trafia w ręce tych pisarek lub pisarzy, którzy przyczynili się do wykreowania dzieła “wyróżniającego się w kategoriach duchowych”. Jednym słowem chodzi tutaj o twórczość, która porusza, zmusza do myślenia, traktuje o rzeczach aktualnie dla nas ważnych istotnych (mogą, ale nie muszą być to kwestie: kulturowe, polityczne, zdrowotne czy też społeczne). Do najbardziej znanych dotychczasowych laureatów literackiej nagrody Nobla należą: Thomas Eliot (poezja), Wiliam Faulkner (powieść), Bertrand Russell, Ernest Hemingway (za “Stary człowiek i morze”), Albert Camus, John Steinbeck i wiele innych. 

Na jakich zasadach wybiera się zwycięzcę?

Fundatorem nagrody Nobla (ta wręczana jest w wielu kategoriach, nie tylko w literackiej) jest Alfred Nobel. Zgodnie z jego wolą, do dzisiaj, wyróżnienie zostaje wręczane zwycięzcom poprzez Akademię Szwedzką. Ta liczy sobie 18 członków, którzy pozostają nimi aż do swojej śmierci. Jednak to nie tylko ta grupa odpowiada za wybór osoby wyróżnionej. Poza nią ważny głos mają specjaliści z różnorodnych dziedzin. Tak więc, wiele do powiedzenia mają wykładowcy akademiccy, profesorowie, naukowcy, a także znawcy dziedzin, w których wręczana jest nagroda Nobla. Akademia Szwedzka obraduje w sposób tajny, toteż do dnia ogłoszenia wyników nikt nie ma prawa poznać żadnego zwycięzcy. Oczywiście, nie zawsze się to udawało i przez lata media spekulowały odnośnie do tego, kto w danym roku zwycięży. Choć nie zawsze były to celne strzały, zdarzały się przypadki, w których źródła przecieków były trafne. A w jaki sposób zgłaszani są kandydaci? Tych wskazują obradującym laureaci poprzednich edycji, profesorowie, przewodniczący klubów pisarskich i innych ugrupowań znajdujących się na całym świecie.

Zdjęcie utworzone przez pvproductions - pl.freepik.com

Najważniejsze wyróżnienie w świecie literatury

Marzenie każdego pisarza

W świecie literackim co roku przyznawanych jest wiele prestiżowych wyróżnień, autorzy otrzymują gratulacje od organizatorów plebiscytów zarówno krajowych, jak i organizowanych na skalę europejską czy światową. Niezależnie jednak od tego, ile konkursów powstanie jeszcze w przyszłości, z całą pewnością wszyscy z utęsknieniem będą spoglądać w kierunku stolicy Szwecji, czyli Sztokholmu. To właśnie tam przez Akademię Szwedzką przyznawana jest co roku literacka Nagroda Nobla, która z pewnością śni się po nocach większości pisarzy, zwłaszcza tych tworzących literaturę piękną. Chociaż każdy człowiek słyszał o tym niesamowitym wyróżnieniu, niewielu jest w stanie powiedzieć coś więcej o jego historii czy sposobie wyłaniania zwycięzców. Może warto więc nadrobić nieco swoje braki i sięgnąć po te informacje?

Idealizm

Literacka Nagroda Nobla (https://www.taniaksiazka.pl/t/literacka-nagroda-nobla) przyznawana jest od początku dwudziestego wieku, a dokładnie od 1901 roku, ustanowiona zaś została 6 lat wcześniej, w testamencie Alfreda Nobla z 1895 roku. Wolą fundatora było nagradzanie tych twórców, których dzieła podążają w kierunku idealistycznym i najbardziej się do niego zbliżają. Przeciętnemu czytelnikowi prawdopodobnie pewną trudność sprawiłoby stwierdzenie, czy rzeczywiście jakiś tekst kultury spełnia te warunki, na szczęście oceną tego zjawiska zajmuje się specjalnie powołane gremium złożone z najwyższej klasy znawców i specjalistów. Komitet Noblowski przed podjęciem ostatecznej decyzji obraduje przez niemalże cały rok. W ciągu kolejnych miesięcy, zanim zostanie przyznana Literacka Nagroda Nobla, wykonywane są następne czynności:

  • we wrześniu członkowie komitetu przesyłają do osób uprawnionych formularze, poprzez które zgłaszane są kandydatury poszczególnych pisarzy,
  • w lutym na podstawie zebranych ankiet formułowana jest lista nominowanych do wyróżnienia,
  • w kwietniu grupa potencjalnych zwycięzców jest zawężana do około dwudziestu nazwisk,
  • w maju lista ta jest redukowana ostatecznie do pięciu pisarzy,
    w październiku odbywa się ostateczne głosowanie członków Komitetu Noblowskiego,
  • w grudniu w siedzibie Akademii Szwedzkiej w Sztokholmie przyznawana jest Literacka Nagroda Nobla.

Polacy i Nobel

Polscy twórcy stanowią spory odsetek wśród osób, które zostały nagrodzone przez Akademię. Literacka Nagroda Nobla jako pierwszemu została przyznana Henrykowi Sienkiewiczowi, i to już w 1905 roku. W kolejnych latach to niezwykłe wyróżnienie otrzymali także: Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska. Ostatnią laureatką tego prestiżowego wyróżnienia jest Olga Tokarczuk, którą uhonorowano w 2019 roku.

Jedzenie zdjęcie utworzone przez pvproductions - pl.freepik.com